Kökeninin çok eski tarihlere dayanmasına rağmen, gerçek anlamda varlığını 19. yüzyılda Sanayi Devrimi ve Modernizmin kitle kültürü ve üretim aşamasında alan Kitsch’in günümüz sanatının vazgeçilmez oluşumlarının içerisine de kendisini entegre ettiğini söylemek yanlış olmaz. Belli bir tanımının yapılması oldukça güç olan Kitsch ile ilgili üretilen eserlerin sanata ne derece yakın olduğu ise hala tartışılan bir konu. Peki Kitsch, sanatsal bir ürün mü, yoksa modern zamanların üretim kültüründen gelen ve dolayısıyla ortaya niteliksiz olarak çıkmış olan bir taklit mi? Bu yazımızda bu sorunun cevabını bulmaya çalışacağız.

Kitsch’in Ortaya Çıkışı

Endüstriyel kültürün “herkes için sanat” anlayışı beraberinde “Kitsch” diyebileceğimiz ürünlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Kitsch, var olan bir tarzın aşağı bir kopyası olan sanatı sınıflandırmak için kullanılmaktadır. Matei Calinescu’ya göre Kitsch, 1860’lı ve 1870’li yıllarda, Münih’teki ressamların ve sanat simsarlarının jargonuna girmiş ve ucuz sanatsal işleri tanımlamak için kullanılmıştır. Daha sonra kelime diğer Avrupa dillerine de girmiş ve 1920’li yılların sonuna gelindiğinde Kitsch, geniş ölçekte uluslararası bir ifadeye dönüşmüştür. Lakin aslında Kitsch’in etimolojisine dair kesin bir şey yoktur. Kelimenin, Almanlar tarafından yanlış telaffuz edilen, İngilizcedeki “Sketch”, kelimesinden türediğini iddia edilmektedir. Neticede bu kelime Almanca kökenli bir kelime olup, ucuz edebiyat anlamına gelmektedir.

20.yy’ın en önemli sanat eleştirmeni, Amerikalı Clement Greenberg’in, “Avangard ve Kitsch” adlı ünlü makalesi, adeta bir manifesto gibi bütün dünyaya Kitsch kavramını getirmiştir. Kitsch, sanattan intikamını alan bir virüs gibi yayılmış ve kitlelerce benimsenmiştir. İşte tam bu dönemde Pop Art’ın kralı Andy Warhol o ünlü sözünü söylemiştir: ”Bir gün herkes onbeş dakikalığına ünlü olacaktır”. Andy Warhol, Kitsch sanata adeta kucak açmıştır.

Kitsch kelimesinin sözlük anlamlarına bakıldığında “şık olanın tersi”, “değersiz sanat”, “gösterişli sanat” gibi sadece kötü ifadelerle karşılaşmak mümkündür. Ancak Kitsch, hiçbir şekilde kötü sanatla eş anlamlı değildir. Kendisi kötüyü ifade etse bile tüm kötü sanat için Kitsch’i kullanmak doğru bir yaklaşım değildir.

Zevksizlik, modern dönemin bir icadı olmasa bile Kitsch’in 19. yüzyılın ikinci yarısında, kitleler üzerinde güçlü bir etki yaratarak yaygınlaşan bir fenomen olduğu ve bu etkinin de giderek arttığı söylenebilir. Kitsch anlayışı, başlangıçta bir moda kültürü olarak karşımıza çıkmış ve büyük kitleleri etkilemeye başlamıştır. Sanayileşmiş bir ekonominin sonucu olarak ortaya çıkan Kitsch; genel beğeni düzeyine indirgenmiş, ‘ucuza’, ‘satın alınabilen’, ‘popüler’, sanatsal bir yapıya sahip olan, kolay üretilip tüketilen, yüzeysel bir algılanmaya sahip, üretimi ticari kaygı ile yapılan ürünleri tanımlayabilmek için kullanılmıştır.

Oysa Kitsch ister eski, isterse yakın zamanın hayatımıza girmiş olsun tartışmasız olarak modern kültürün bir parçasıdır ve günümüzde büyük bir hızla büyümeye devam etmektedir. Kitsch her yerdedir: Restoranda sizi karşılar, bankada selam verir, reklam panolarından gülümser, hatta dişçinizin duvarında asılı durur. Kitsch’in birleştirici özelliğini Çek asıllı Fransız yazar Milan Kundera şöyle anlatır: “İnsanların yeryüzündeki kardeşliği ancak Kitcsh üzerinden mümkündür.”

Kitsch’in tuhaflığı ise şüphesiz ki insanlara hitap etme gücünden gelmektedir. İnsanlar Kitsch’i sevmiş ve ticari olarak da kullanmışlardır. Bu da zaten Kitsch’in hitap gücünün kanıtıdır. Kitsch alıcısı da en az ciddi sanattan haz alanlar kadar çok keyif almaktadır. Peki o halde Kitsch’e estetik bağlamda nasıl çöp diyebiliriz? Zira aslında güzellik bir şeylerde yapısal olarak bulunmaz, sadece bakanın zihninde var olur. Peki zevkler ve renklerin tartışılmadığı bu dünyada bizler nasıl olur da iyi, güzel, kötü ya da çirkin yakıştırmalarımızı evrenselleştirebiliriz?

Kitsch’in Özellikleri

Kitsch pornografinin silah arkadaşıdır. Zira Kitsch; estetik olarak tutucu, stilistik olarak tepkisel, evrensel şekilde erişebilir, kolayca anlaşılabilir, apaçık ve tek boyutlu ya da
belirsizlikten arındırılmıştır. Üretimi bakımından ise mekaniktir, formüle göre işler ve sürpriz kaldırmaz, sahte duygusallıkla yüklüdür. Stilde değişken olsa da temelde her yerde aynı kalır. Kitsch, para harcatır ama zaman harcatmaz. Ortalamaya seslenir, herkese yetenek vaat eder, kolay nitelik kazandırmak konusunda iştahlandırır. Taklittir ama taklit ettiğinin niteliklerini kopyalamayıp yüzeyselleştirir.

Kitsch tüm nesneleri ya da temaları kapsayabilir. Ancak bazı nesneler özellikle Kitsch için daha uygun özellikler taşır; Küçük yavru köpekler ya da gözü yaşlı çocuklar gibi. Kitsch soyuttan ziyade somut ve figüratif olana yönelir; kucağında bebeği olan anneler, şehvetli dudaklar ve baygın bakışları olan uzun bacaklı kadınlar, arkasında güneşin battığı palmiyeli sahiller kitschin temalarını oluşturur. Peki bu temaların ortak noktası nelerdir? Hepsinin duygusal açıdan yoğun olmaları, düşünceye dayalı olmayan, eş zamanlı olarak duygusallığı tetiklemeleridir. Sıradan nesnelerin Kitsch’in içerisine girmesi onu salt olarak Kitsch yapmaz.

Kitsch’in nesnelerinden birisi kuşkusuz duygusal yoğunluk olmalıdır. Nahoş ve rahatsız eden özellikler gözardı edilmeli ve böyle uygulamalardan kaçınılmalıdır. Politik yargılardan, ırk ya da ulustan bağımsız olarak, insanın en temeline hitap etmelidir. Bu nedenle, doğum, aile, sevgi, nostalji ve duygusallık kitschin ana konularını oluşturur. Kitsch ideoloji ve etnik yapıya bakmaksızın tüm dünya toplumlarının tüketim alışkanlıklarına kendisini adapte edebilir. Toplumun manevi ve duygusal yapısını kullanarak kendisine sonsuz kullanım alanları yaratır. Kitsch her yaş grubu ve beğenisine açıktır. Hangi kültür ve sosyal çevreden gelirse gelsin, herkesin ortak malıdır. Yani duygusal yoğunluğu olan nesneleri ya da temaları tasvir eder.

Peki Kitsch Sanat mıdır?

Gerçek sanat eseri ile Kitsch arasındaki temel ayrım yapan kişinin tavrı ile ilgilidir. Sanatta imge ve anlam arasındaki bağlantı, yani içerik ve öz arasında ilişki organik bir bağ oluştururken Kitsch, sadece nesnelerden oluşan ancak öz’le ilgili olmayan bir varlık ortaya koyabilir. Kitsch’de sanatta olduğu gibi derinlemesine bir bağ yoktur ve izleyici bu bağı aramaktan ziyade, genel-geçer, moda gibi genele yayılmış olan bir kaygı durumu güder. Bu bağlamda sanat eseri kendi varlık alanını oluştururken, her hangi bir beğeni veya eleştiri noktalarından etkilenmez, ancak Kitsch sürekli olarak beğenilme kaygısı taşır ve bunun için çabalar.

Kitsch’in sanat olup olmadığıyla ilgili tartışmalarda ikili bir ayrım söz konusudur. İlk görüşe göre; Kitsch’in kötü ve değersiz de olsa bir bakıma sanattır. Sanatın bayağı ve aşağı bir formu olarak sanatın içindedir. Bu görüşte Kitsch, kötü ve sahne sanatının karşılığı olarak kullanılır. Bunun sebebi, sanatla ortak olarak taşıdığı insanlarda bir duygu uyandırma dürtüsüdür. Bir diğer görüşe göre ise; Kitsch bir sanat değildir ve sanat olamaz, kendine özgü olguları olan ayrı bir olgudur o. Fakat yine de sanattan bağımsız olarak kullanılamaz ve açıklanamazlar. Kitsch’in bu grup tarafından sanat olarak görülmemesini belki de bir sebebi sanatsal değerden yoksun olmasıdır.

Kitsch’de eksik olan estetik değerlerdir. Sanatsal beceri Kitsch’i değerli ya da sanatsal bir obje haline getirmez. Her sanat eseri, kültürel atmosferine göre Kitsch gibi; her Kitsch ürünü de sanat gibi görülebilir. Her an sanat, karşıtının yerini; karşıtı da sanatın yerini alabilir. Kitsch, üzerindeki yoğun dikkati, estetik niteliklerinden değil; duygusal
yoğunluğa sahip insani hislerden alan bir güce sahiptir.

Sanatta taklit sadece Kitsch olamaz; eğer kopyalanan şey sanat eserinin orijinal özelliklerini taşıyorsa bu Kitsch değildir. Kitsch taklitlerde orijinal eser bozulmalıdır. Kitsch, mevcut estetik beğeni düzeyine ulaşmış eserleri kullanır ve onları yeni bir ürün olarak takdim eder. Kitsch’de önemli olan imitasyonun orijinaline ne kadar benzeyeceği değildir; önemli olan imitasyonu olan küçük kopyanın, satın alacak kişinin masasının rengine uyup uymayacağıdır.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here